This website is part of the ECDC (European Centre for Disease Prevention and Control) network

Factsheet algemeen publiek

Definities

 
Wat zijn antibiotica?
Antibiotica, ook wel antimicrobiële middelen genoemd, zijn medicijnen die door bacteriën veroorzaakte infecties bij mensen, dieren en soms ook planten helpen genezen door de bacteriën te doden of hun groei af te remmen. Antibiotica zijn medicijnen tegen bacteriële infecties (bijvoorbeeld een longontsteking veroorzaakt door pneumokokken of een bloedvergiftiging met stafylokokken). Antimicrobiële middelen die virusinfecties bestrijden noemt men  antivirale middelen (bijvoorbeeld bij griep, hiv en herpes). Niet alle antibiotica zijn werkzaam tegen alle soorten bacteriën. Er bestaan meer dan 15 verschillende klassen antibiotica, die allemaal een andere chemische structuur hebben en bacteriën op verschillende wijze bestrijden. Een antibioticum kan effectief zijn tegen één of meerdere bacteriesoorten.
 
Wat is antibioticaresistentie?
Bacteriën zijn resistent, of ongevoelig, wanneer specifieke antibiotica niet langer in staat zijn de bacteriën te doden of hun groei af te remmen. Sommige bacteriën zijn van nature ongevoelig voor bepaalde antibiotica; dit wordt intrinsieke resistentie genoemd. Meer zorgwekkend is verworven resistentie: bepaalde bacteriën, die in het verleden gevoelig waren n voor bepaalde antibiotica, zijn  als gevolg van genetische veranderingen resistent geworden. Resistente bacteriën overleven in de aanwezigheid van het antibioticum. Zij  kunnen zich dus blijven vermenigvuldigen, wat tot een verlenging van de ziekteduur en zelfs tot de dood van de gastheer (de mens) kan leiden. Infecties met resistente bacteriën vereisen intensievere zorg en zijn moeilijker te behandelen. Er moeten andere, duurdere antibiotica worden ingezet die ernstigere bijwerkingen kunnen hebben.
 

Oorzaken van antibioticaresistentie

 
Wat is de voornaamste oorzaak van antibioticaresistentie?
Resistentie voor antibiotica is een natuurlijk verschijnsel dat optreedt als gevolg van veranderingen in het genetisch materiaal van bacteriën. Overmatig en onverstandig gebruik van antibiotica veroorzaakt echter een snellere ontwikkeling en verspreiding van antibioticaresistente bacteriën. Tijdens een behandeling met antibiotica worden gevoelige bacteriën gedood, zodat resistente bacteriën kunnen blijven groeien en zich vermenigvuldigen. Deze resistente bacteriën kunnen zich verspreiden en infecties veroorzaken bij andere mensen, die geen antibiotica hebben gebruikt.
 
Wat is “onverstandig” gebruik van antibiotica?
Gebruik van antibiotica om verkeerde redenen: griep en de meeste verkoudheden worden veroorzaakt door virussen, en daartegen zijn antibiotica NIET werkzaam. In die gevallen helpen antibiotica niet om beter te worden. Antibiotica hebben  geen directe koortsverlagende werking en verlichtensymptomen van een virusinfectie, zoals niezen, niet.
 
Onjuiste inname van antibiotica:als u, minder dan de voorgeschreven hoeveelheid per inname gebruikt of zich niet aan het innameschema houdt (het medicijn in 1 keer per dag inneemt in plaats van 2 of 3 keer, zoals voorgeschreven), dan heeft u onvoldoende antibioticum in uw lichaam en zullen bacteriën overleven en mogelijk resistent worden.
 
Volg daarom altijd de aanwijzingen van uw arts op met betrekking tot het gebruik van antibiotica.
 
Welke ziekten worden veroorzaakt door resistente bacteriën?
Multiresistente bacteriën, die ongevoelig zijn voor meerdere antibiotica, kunnen zeer uiteenlopende infecties veroorzaken: urineweginfecties, longontstekingen, huidinfecties, diarree en infecties van de bloedbaan (bloedvergiftiging). Het soort bacterie en de gezondheidstoestand van de patiënt bepalen waar de infectie ontstaat.
Bij ziekenhuispatiënten is de kans aanwezig dat ze een bacteriële infectie oplopen die niet in verband staat met de aandoening waarvoor ze zijn opgenomen. Voorbeelden zijn infecties van onder meer de bloedbaan en operatiewonden door de MRSA-bacterie (meticillineresistente Staphylococcus aureus; meticilline is een antibioticum uit de klasse die meestal effectief is tegen Staphylococcus aureus), infecties van de bloedbaan door Enterobacteriaceae, bacteriën die ESBL’s produceren (“extended-spectrum beta-lactamases”, enzymen die in staat zijn bepaalde antibiotica af te breken), hartklepinfecties door vancomycineresistente enterokokken, en infecties van operatiewonden en open wonden door de Acinetobacter baumanni, die resistent is tegen carbapenem-antibiotica.
 

Het probleem van antibioticaresistentie

 
Waarom is antibioticaresistentie een probleem?
Infecties met resistente bacteriën zijn lastig te behandelen: de antibiotica die normaal gesproken worden ingezet, zijn nu niet meer effectief en artsen wijken noodgedwongen uit naar andere antibiotica. Daardoor kan het langer duren voordat patiënten de juiste behandeling krijgen en kunnen er complicaties optreden, inclusief overlijden. De patiënt heeft dan intensievere zorg nodig en andere, duurdere antibiotica, die ernstigere bijwerkingen kunnen hebben.
 
Hoe groot is het probleem?
Met de opkomst van nieuwe bacteriestammen die ongevoelig zijn voor meerdere antibiotica, de zogenaamde multiresistente bacteriën, verslechtert de situatie aanzienlijk. Deze bacteriën kunnen op termijn resistent worden voor alle bestaande antibiotica. Als er geen effectieve antibiotica meer zijn, bestaat de kans dat we teruggaan naar het “pre-antibioticatijdperk”, waarin orgaantransplantatie, chemotherapie bij kanker, behandeling op de intensive care en andere medische ingrepen niet langer mogelijk zijn. Bacteriële ziekten zullen zich verspreiden en een dodelijke afloop kennen, omdat ze niet langer behandeld kunnen worden.
 
Is het probleem nu groter dan in het verleden?
Vóór de uitvinding van de antibiotica stierven duizenden mensen als gevolg van bacteriële aandoeningen zoals longontsteking of een infectie na een operatie. Sinds de uitvinding en de toepassing van antibiotica zijn steeds meer bacteriën die aanvankelijk gevoelig waren voor antibiotica, resistent geworden en hebben ze talloze manieren ontwikkeld om zich tegen antibiotica te verdedigen. Vanwege de toenemende resistentie en het beperkte aantal nieuwe antibiotica dat de afgelopen jaren ontdekt en op de markt gebracht is, vormt antibioticaresistentie nu een ernstige bedreiging voor de volksgezondheid.
 
Hoe kan het probleem worden aangepakt?
Zorgen dat antibiotica effectief blijven is de verantwoordelijkheid van ons allemaal. Verantwoord antibioticagebruik kan helpen de ontwikkeling van resistente bacteriën af te remmen en antibiotica werkzaam te houden voor toekomstige generaties. Met het oog daarop is het belangrijk te weten wanneer  antibiotica nodig zijn en hoe antibiotica op verantwoorde wijze worden gebruikt. In sommige landen is dankzij succesvolle bewustmakingscampagnes al een afname van het antibioticagebruik gerealiseerd.
Voor iedereen is een belangrijke taak weggelegd bij het verminderen van antibioticaresistentie.
 
• Voor patiënten:
 
  • Volg de adviezen van uw arts ten aanzien van antibioticagebruik.
  • Voorkom waar mogelijk infecties waarvoor inentingen beschikbaar zijn.
  • Was regelmatig uw handen en die van uw kind(eren), zeker na niezen of hoesten en voordat u of zij andere dingen of mensen aanra(a)k(t)en.
  • Gebruik uitsluitend antibiotica die u persoonlijk zijn voorgeschreven, gebruik geen restjes van eerdere kuren en vraag geen antibiotica zonder recept .
  • Informeer bij uw apotheek hoe en waar u overgebleven medicijnen moet weggooien.  
 
• Voor artsen en andere gezondheidswerkers, zoals en bevoegde verpleegkundigen:
  • Schrijf alleen antibiotica voor wanneer dat op basis van evidence-based richtlijnen noodzakelijk is. Schrijf waar mogelijk een smalspectrumantibioticum voor, dat specifiek tegen de infectieverwekker gericht is, in plaats van een breedspectrumantibioticum.
  • Vertel uw patiënten hoe ze klachten van griep en verkoudheid kunnen verlichten zonder antibiotica te gebruiken.
  • Leg uw patiënten uit waarom het zo belangrijk is dat ze zich aan de voorgeschreven behandeling houden wanneer ze een antibioticakuur krijgen.
 

Antibioticaresistentie in Europa

 
Is antibioticaresistentie een probleem in Europa?
Gegevens uit surveillancesystemen laten zien dat antimicrobiële resistentie een steeds groter probleem voor de volksgezondheid begint te worden in Europese ziekenhuizen en in de open bevolking. In bijna alle Europese landen neemt de resistentie van Escherichia coli-bacteriën voor de belangrijkste antibiotica toe. E. coli is een van de meest gangbare veroorzakers van urineweginfecties en andere, ernstigere infecties.
Als reactie op dit gevaar voor de volksgezondheid heeft de Raad van de Europese Unie in 2001 een aanbeveling gedaan waarin de lidstaten wordt verzocht maatregelen in te stellen om te zorgen voor verstandig gebruik van antibiotica (Aanbeveling van de Raad van 15 november 2001 betreffende het verstandig gebruik van antimicrobiële stoffen in de menselijke geneeskunde (2002/77/EG)). Diverse lidstaten zijn een aantal jaar geleden al gestart met nationale programma’s, onder andere in de vorm van bewustmakingscampagnes. In deze landen is een daling geconstateerd van zowel het antibioticagebruik als de antibioticaresistentie.
 
Waarom is het probleem in sommige landen groter dan in andere?
Er zijn talloze redenen die de verschillen in resistentie per land verklaren, waaronder antibioticagebruik, onderliggende aandoeningen, de kwaliteit van de ziekenhuiszorg, de mate van immunisatie en sociale factoren. Het is niet altijd mogelijk te bepalen hoe groot het aandeel is van resistente infecties die door één enkele factor worden veroorzaakt. Uit gegevens van het Europees systeem voor de surveillance van antimicrobiële resistentie (http://www.rivm.nl/earss/) is gebleken dat er sprake is van een noord-zuidverschil, waarbij de resistentiecijfers in de Scandinavische landen en Nederland laag zijn en in Zuid-Europa hoog. In landen met lagere resistentiecijfers is het antibioticagebruik doorgaans laag, terwijl in landen met hogere resistentiecijfers ook meer antibiotica worden gebruikt.
 
Hoe staat het met antibioticaresistentie in andere delen van de wereld?
Onjuist gebruik van antibiotica is een wereldwijd probleem. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft een mondiale strategie en richtlijnen opgesteld om landen te helpen bij het opzetten van monitoringsystemen voor antibioticaresistentie en bij de invoering van efficiënte maatregelen (bijvoorbeeld ervoor zorgen dat antibiotica alleen nog maar op recept verkrijgbaar zijn). Hoewel er nog steeds mensen sterven in ontwikkelingslanden omdat ze niet beschikken over het juiste antibioticum, geeft antibioticaresistentie als gevolg van onverstandig gebruik in alle werelddelen reden tot bezorgdheid.
 

Antibioticaresistentie en de voedselketen

 
Welke antibiotica worden gebruikt bij dieren uit de voedselketen? Is er een verband met de antibiotica die bij mensen worden gebruikt?
De antibiotica die worden gegeven om bacteriële infecties bij dieren te behandelen en te voorkomen, behoren tot dezelfde chemische groepen als de middelen die bij mensen worden gebruikt: macroliden, tetracylinen, chinolonen, bèta-lactams en aminoglycosiden. Ook bij dieren kunnen dus bacteriën ontstaan met verworven resistentie voor antibiotica die ook bij de behandeling van infecties bij mensen worden gebruikt.
 
Dragt het gebruik van antibiotica bij dieren uit de voedselketen bij aan het probleem?
Bepaalde resistente bacteriën die met voedselconsumptie in verband worden gebracht, zoals Campylobacter en Salmonella, kunnen via de voedselketen van dieren op mensen worden overgedragen. Mensen kunnen ook resistente bacteriën oplopen via rechtstreeks contact met dieren. De voornaamste oorzaak van antibioticaresistentie bij de mens blijft echter het gebruik van antibiotica in de menselijke geneeskunde.
 

MRSA

 
Wat is MRSA?
Staphylococcus aureus is een veel voorkomende bacterie die bij 20% tot 30% van alle gezonde mensen op de huid en slijmvliezen aanwezig is. Als deze bacterie in het lichaam terechtkomt, kan ze in sommige gevallen infecties veroorzaken. In het algemeen veroorzaakt S. aureus huid- en wondinfecties, maar ze kan ook invasieve infecties veroorzaken in longen, operatiewonden, bloedbaan, hart en botten. Wanneer de bacterie resistent is voor meticilline (of voor oxacilline, een type penicilline), wordt ze MRSA oftewel “meticillineresistente Staphylococcus aureus” genoemd. MRSA is een typische ziekenhuisbacterie, die tevens resistent is voor een groot aantal
andere antibiotica.
 
Hoe wordt MRSA overgedragen?
MRSA-besmetting vindt hoofdzakelijk plaats door direct contact met mensen die drager zijn van de bacterie of via apparatuur of medische hulpmiddelen. Verder lopen mensen die al antibiotica gebruiken meer kans op besmetting met MRSA.
 
Wat zijn de risico’s van MRSA in ziekenhuizen?
In ziekenhuizen kan de MRSA-bacterie op verschillende momenten tijdens het zorgproces in het bloed of in lichaamsweefsel terechtkomen, vooral tijdens invasieve ingrepen als operaties, injecties en beademing. MRSA kan plaatselijke huidinfecties veroorzaken, maar soms ook levensbedreigende infecties, zoals longontsteking, infecties van de bloedbaan (bloedvergiftiging) en van operatiewonden. Om het risico op besmetting zo veel mogelijk te beperken, gelden in ziekenhuizen preventieve maatregelen: handen wassen of desinfecteren met handalcohol, ontsmetten van de huid rondom het operatiegebied (antisepsis) voorafgaand aan operaties, screenen en isoleren van patiënten met een hoog risico op dragerschap van resistente bacteriën, en verstandig gebruik van antibiotica.
 
Wat zijn de risico’s van MRSA in de open bevolking?
In de open bevolking, buiten het ziekenhuis , kan een MRSA-infectie optreden als de bacterie zich in het lichaam vestigt via een wondje in de huid. Deze vorm van besmetting wordt “community-associated MRSA” (CA-MRSA) of thuis opgelopen MRSA genoemd: ze is opgelopen in de open bevolking. Er zijn al in diverse landen gevallen bekend van CA-MRSA-infecties, waaronder bij atletiekteams en in gevangenissen in Noord-Amerika. Ook is er  overdracht tussen familieleden gemeld. Wat deze gevallen met elkaar gemeen hebben is nauw persoonlijk contact. CA-MRSA veroorzaakt hoofdzakelijk huidinfecties (steenpuisten) en abcessen. Soms kunnen ernstigere infecties optreden, bijvoorbeeld van de bloedbaan.
 
Hoe kan ik mezelf/mijn gezin beschermen tegen MRSA?
Om uzelf en uw gezin te beschermen tegen MRSA is het vooral belangrijk enkele eenvoudige hygiënemaatregelen in acht te nemen: maak wondjes, sneetjes en schaafplekken schoon en dek ze af, houd uw handen schoon zolang de huid nog niet genezen is en deel geen persoonlijke gebruiksvoorwerpen als scheermesjes en handdoeken met elkaar. Als u een infectie met MRSA oploopt, vraag dan aan uw arts of verpleegkundige welke hygiënemaatregelen u en uw gezin moeten naleven, zowel in het ziekenhuis als na thuiskomst.
 

Escherichia coli

 
Wat is Escherichia coli?
Escherichia coli of E. coli is een van de meest voorkomende bacteriën in de darmen van ieder mens. Ze behoort tot de bacteriefamilie der Enterobacteriaceae, waartoe ook Klebsiella en Enterobacter behoren. E. coli is gewoonlijk niet ziekteverwekkend, maar kan in bepaalde situaties toch infecties veroorzaken, voornamelijk van de urinewegen. In de afgelopen jaren is een stijging waargenomen van het aantal infecties veroorzaakt door multiresistente E. coli, die ongevoelig is voor onder meer fluorochinolonen en cefalosporinen van de derde generatie.
 
Wat zijn de oorzaken van resistente E. coli?
De kans op resistente E. coli is groter wanneer iemand al eens met een antibioticum, bijvoorbeeld fluorochinolonen, is behandeld. Resistente E. coli-bacteriën kunnen vervolgens op andere mensen worden overgedragen.
 
Wat zijn de risico’s van resistente E. coli in ziekenhuizen?
In ziekenhuizen is het risico vooral dat E. coli uit uw eigen darmen in uw bloed of in ander lichaamsweefsel terechtkomt tijdens een invasieve ingreep (operatie, injecties). De bacterie kan ook door direct contact met een andere persoon worden overgedragen (via de handen). Ze kan zeer uiteenlopende infecties veroorzaken, zoals urineweginfecties, longontsteking, infecties van de bloedbaan en van operatiewonden. Om het risico op besmetting zo veel mogelijk te beperken, gelden in ziekenhuizen preventieve maatregelen: verstandig antibioticagebruik, ontsmetten van de huid rondom het operatiegebied (antisepsis) voorafgaand aan operaties, steriele procedures om urineweginfecties te voorkomen, handhygiëne en screenen van patiënten met een hoog risico op dragerschap van resistente bacteriën.
 
Wat zijn de risico’s van resistente E. coli in de open bevolking?
De voornaamste risicofactor voor resistente E. coli in de open bevolking (buiten het ziekenhuis) is een eerdere behandeling met antibiotica. De effectieve behandeling van urineweginfecties veroorzaakt door resistente E. coli kan vertraging oplopen omdat het eerste gekozen antibioticum niet werkzaam is. Dit kan leiden tot ernstige complicaties, zoals infectie van de nieren of de bloedbaan.
© European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC) 2005 - 2016